KUALA LUMPUR – Lela atau rentaka, sejenis meriam ringan, mudah alih dan lebih kecil daripada meriam biasa, digunakan secara meluas di seluruh Semenanjung Tanah Melayu, Borneo, Sumatera dan bahagian lain di rantau Nusantara bermula abad ke-16.
Menurut penggemar sejarah tempatan, Alex Teoh, meriam berukuran sekitar 10 - 60 sentimeter panjang ini digunakan untuk tembakan jarak dekat, dan sangat berharga sebelum penaklukan Jepun semasa Perang Dunia II.
Bersaiz kecil dan ringan, meriam jenis ini dipasang dengan mudah pada belebas kapal, diletakkan di kubu pertahanan serta boleh dibawa dari satu tempat ke satu tempat oleh tentera darat.
Menariknya, senjata api yang diperbuat daripada tembaga, loyang atau besi ini juga bernilai tinggi dan sering digunakan sebagai mata wang dalam perdagangan tukar barang (barter).
Dalam satu forum bertajuk “The Might of the Miniature Cannon" di Muzium Budaya Borneo di Kuching baru-baru ini, Alex berkata meriam kecil ini sangat berharga sehingga turut dijadikan sebagai hantaran perkahwinan, malah menjadi simbol status dalam kalangan golongan kaya semasa pemerintahan keluarga Brooke di Sarawak.
Dalam budaya Melayu, ia merupakan lambang kewibawaan dan sering dipersembahkan sebagai hadiah atau digunakan dalam istiadat diraja. Semasa pemerintahan Brooke, meriam-meriam ini diterima sebagai bayaran denda bagi kesalahan jenayah atau kerana melanggar adat tertentu. Menurut Teoh, nilainya pada masa itu ditentukan berdasarkan kerumitan reka bentuk.
Di Borneo, senjata api ini sering dihiasi dengan ukiran corak bunga atau haiwan seperti kerbau dan buaya.
Meriam kecil ini semakin kurang digunakan sebagai mata wang semasa penjajahan Jepun. Dipercayai banyak diambil oleh tentera Jepun, senjata api itu dipulihara dan dipamerkan di muzium seluruh Malaysia, Indonesia dan Singapura selain di istana-istana, beberapa hotel, bangunan rasmi serta dijadikan koleksi peribadi.
Teoh merupakan pemulihara manuskrip, buku, album foto, peta antik dan buku antik. Beliau memberi tumpuan kepada budaya di Asia Tenggara dan mempunyai minat yang mendalam terhadap dokumentari mengenai warisan Borneo. – Getaran, 14 Ogos, 2024
